g  Adýyaman Adýnýn Kaynaðý
g  Yazýlý Tarih Öncesi Adýyaman
g  Yazýtlarda Adýyaman Bölgesi
g  Adýyaman'da Egemenlik Kuran Eski Devletler

        ADIYAMAN ADININ KAYNAÐI

         Bugün, Merkez ilçesinin adýyla anýlan Adýyaman'ýn eski adý Hýsn-ý Mansur'dur. Bu ad Ý.Ö Vll.yy'da buraya gelen Emevi sultanlarýndan Mansur Ýbn-i Canena'nýn yaptýrdýðý Hýsn-ý Mansur (Mansur Kalesi) dolayýsýyla verilmiþtir. Bazý yazarlara göre de kale adýný, Abbasi Hükümdarý Ebu Cafer el Mansur'dan almaktadýr. Baþka bir söylentiye göre ise, Güzel Vadi sözü, zamanla deðiþikliðe uðrayarak Adýyaman'a dönüþmüþtür. Adýyaman'ýn "Yedi Yaman" dan geldiði de söylentiler arasýndadýr. "Yedi Yaman"
        Putlara inananlara karþý geldikleri için putperest babalarýnca öldürülen yedi kardeþe yörede verilen isimdir. Bunlarýn, kentin güneyinde "Yedi Yaman" diye anýlan yerde gömülü olduklarý söylenmektedir.

        YAZILI TARÝH ÖNCESÝ ADIYAMAN

         Adýyaman, Anadolu'nun eski yerleþim yerlerindendir. Ýl sýnýrlarý içinde bulunan Zey, Haydaran, Palanlý ve Gümüþkaya mahallerinde yapýlan kazýlarda Ý.Ö. 3000 yýllarýnda kalýntýlar bulunmuþtur. Ayrýca, insanlarýn toplu halde yaþamalarýna elveriþli çok sayýda maðaraya raslanmýþtýr. Buralardaki teraslar, balkonlar, ayrý bölmeler, su kuyularý yerleþim yaþamýn kalýntýlarýdýr. Kazýlarda çýkarýlan araç ve gereçler oldukça ileri bir uygarlýk döneminin ürünü olarak yorumlanmaktadýr.
        Pirin'de deðiþik arkeologlarca ortaya çýkarýlan maðara sayýsý 208'dir.Maðaralann duvarlarýnda o günkü yaþam biçimini yansýtan resimler bulunmaktadýr. Dr, Hamit Koþay bu konuda þunlan söylemektedir: "... daha pek yakýn zamanlara kadar Anadolu'da Paleolitik istasyonlarýn bulunup bulunmadýðý münakaþa ediliyordu...Hatta, Prof. Pittard, Prof. Þevket Aziz Kansu ile birlikte Adýyaman'a yaptýðýmýz tetkik gezisinde týpký Ýspanya ve Afrika'da olduðu gibi, resimli maðara dahi bulduk."

        YAZITLARDA ADIYAMAN BÖLGESÝ

         Bölgenin tarihine iliþkin yazýlý bilgiler, Ý.Ö. 2000 yýllarýnda baþlamaktadýr. Belgelerde, Adýyaman yöresinden açýkça sözedildiði halde, Ý.Ö. 1000 Yýllarýna deðin bu bölge için herhangi bir ad kullanýlmadýðý görülmektedir. Yazýtlarda Orta Kargamýþ'ýn kuzeyinden yukarýya doðru Orta Fýrat 'la Toroslar arasýndaki bölgeden sözedilmektedir. Yöreye, önceleri Kummuh, daha sonra da Kommagene denildiði anlaþýlmýþtýr.
         Kayseri yakýnlarýndaki Kültepe'de (Kaneþ) bulunan "Asur Ticaret Arþivi", bölgenin ÝÖ 2000-1750 Arasýndaki dönemine ýþýk tutacak niteliktedir. Belgelerden; Adýyaman Bölgesinin, Asur ticaret yollarý üzerinde olduðu anlaþýlmaktdýr,
         Antakya Ovasý'nda . ÝÖ 1725-1650 arasýnda kurulmuþ olan Alalah ve ÝÖ 1850-1750 arasýnda Orta Fýrat'ta yaþamýþ olan Mari Krallýklarýnýn yazýtlarý bu dönemlere iliþkin bilgiler vermektedir. Ayrýca, Hitit Baþkenti Hattuþaþ (Boðazköy) yazýtlarýnda da ÝÖ 1500 yýllarýna iliþkin bilgilere rastlanmaktadýr.

        ADIYAMAN'DA EGEMENLÝK KURAN ESKÝDEVLETLER

• ÝÖ 1650-1340 Hitit krallýðý bölgeye egemen oldu.
• ÝÖ 1340-1000 Adýyaman önce Hurrilerin daha sonra Mitannilerin yönetim bölgesi içine girdi.
• ÝÖ 1000-708 Kummuh Krallýðý
• ÝÖ 708-605 Asur Krallýðý
• ÝO 553-333 Persler dönemi
• ÝÖ 333-323 Helenistik dönemi
• ÝÖ 305-69 Selökid Krallýðý
• ÝÖ 69-ÝS 72 Kommagene Krallýðý
• ÝS 72-395 Roma imparatorluðu dönemi
• 395-636 Bizans'ýn egemenlik dönemi
• 525 Keyhusrev Besni 'yi egemenliði altýna aldý.
• 670 - 75 8 Emeviler dönemi
• 758-958 Abbasiler dönemi
• 1071 Bölgede Türk etkinliði baþladý.
• 1226 Selçuklu Sultaný Alaaddin Keykubat bölgeye egemen oldu.
• 1230 Selçuklular ile Memluk Meliki Kemal'in çatýþmasý 1239 Bahailer ayaklanmasýnýn baþlamasý 1250 Moðol istilasý
• 1261 Kilikya Ermeni Kralý Besni Kalesi'ni ele geçirdi. 1277 Baybars Elbistan'da Moðollarý yenilgiye uðratarak Adýyaman'a girdi.
• 1355 Dulkadiroðullarý Beyliði Adýyaman bölgesini kendi sýnýrlarý içine aldý.
• 1355 Yýldýrým Beyazýt Adýyaman 'in Besni bölgesine girdi. 1515 Dulkadiroðullarý Beyliði, Maraþ, IHalatya, Antep, Zülkadiriye, Samsat sancaklarýna bölündü. Beylerbeyliði durumuna geldi.
• 1517Dulkadiroðlu Beylerbeyliði Osmanlýlar'a baðlandý. 1521 Dulkadiroðlu Beylerbeyliði son buldu: Adýyaman tümüyle Osmanlý yönetimine girdi. 1596 Osmanlýlar'a karþý Kahta'da ayaklanma. 1841 Adýyaman Osmanlý idari bölümlenmesinde "kaza" oldu. 1849 Adýyaman Diyarbakýr Vilayetine baðlandý. Sancak oldu. 1859 Adýyaman Malatya'ya baðlanarak yeniden kaza durumuna getirildi.
• 1919 Ali Galip Kahta'da Sivas kongresini basma hazýrlýðýna giriþti.
• 1926 Besni ilçesi Malatya'dan ayrýlarak Gaziantep'e baðlandý. 1933 Besni ilçesi yeniden Malatya'ya baðlandý. 1954 Adýyaman ilçesi Malatya ilinden ayrýldý. Besni, Gerger, Kahta ilçelerini içeren il durumuna getirildi . Ayný yýl Çelikhan Bucaðý, ilçe yapýlarak Adýyaman'a baðlandý.

         Hititler (ÝÖ 1659 - 1340): Anadolu'da Hitit uygarlýðýnýn yaygýnlaþtýðý Kral Ý. Telepinus döneminde, Adýyaman'ýn bir uygarlýk alanýna girdiði Boðazköy yazýtlarýndan anlaþýlmaktadýr. 1. Telepinus bu yazýtlarda, ÝÖ 1650 yýllarýnda, Urþu ve Haþþu kentlerini yakýp yýktýðýný anlatmaktadýr. Arkeologlara göre, Urþu ve Haþþu, bugünkü Adýyaman sýnýrlarý içinde bulunmaktadýr. Telepinus'dan sonra bölgede Hitit egemenliði zayýfladý.
         Yöre ÝÖ XIV. yy. 'in ortalarýna doðru Hurrilerin, daha sonra Hurrilerin bir kolu olan Mitannilerin eline geçti. Hitit krallarýndan I. Þupiluliuma (ÝÖ 1380-1340) döneminde bir antlaþmayla, Mittani Krallýðý, Hitit Ýmparatorluðu'nabaðlandý.

Hurri ve Mitanni Uygarlýklarý (ÝÖ 1340-1000): ÝÖ 2000 yýllannda Zaðros Daðlarý'ndan Anadolu'nun Güneydoðu bölgelerine yayýlan Hurriler'in anayurtlarý, Fýrat ile Asi nehirleri arasýndaki bölgeydi. Hurriler, ÝÖ XN. yy.'ýn baþlarýnda Adýyaman yöresini egemenlikleri altýna aldýlar. Bazýlarýna göre, Nemrut Daðý'ndaki maðaralar Hurrilerden kalmadýr. "Khurri" olarak geçen adýn, maðara anlamýna geldiði, Hurri sözcüðünün de ayný anlamda kullanýldýðý öne sürülmektedir.
         Babil'in kuzeyinde, Dicle ile Fýrat arasýnda bir devlet kuran Mitanniler, Hurrilerin egemenliðine son verdiler. Mitannilerin Hind-Avrupa dil gurubundan olduklarý sanýlmaktadýr. Hurrilerin dil gurubu ise bilinmemektedir. Ancak, Mitannilerle ayný çivi yazýsýný kullandýklarý sanýlmaktadýr. ÝÖ XV. yy.'dan sonra, özellikle, Kerkük yazýtlarýnda, Mýsýr belgelerinde onlardan Mitanni, Maiteni, Mitan adlarýyla söz edilmektedir.
         Mitannilerin XV. yy.'ýn ortalarýnda Malatya ve yöresine egemen olduklarý bilinmektedir.

Kummuh Krallýðý (ÝÖ 1000-708): Hitit Ýmparatorluðu'nun yýkýlýþýný izleyen dönemde, yukarý Mezopotamya'nýn siyasal coðrafyasý büyük deðiþikliðe uðradý. Mitannilerin etkisi altýnda bulunan yerlerde, yeni devletler ortaya çýktý. Daha sonra, ÝÖ 1000 yýllarýnda Adýyaman Bölgesi nde de Kummuh krallýðý kuruldu.
         Boybey Pýnarý'nda Kummuh krallýðýndan kalma Luvi hiyeroglifleriyle yazýlmýþ bloklar ortaya çýkarýlmýþtýr, Bu bloklar üzerinde, Kummuh tanrýçasý Kubaba'ya adanmýþ bir masa ve taht bulunmaktadýr.
         Asur yazýtlanna göre ÝÖ 900 yýllarýnda Kummuh devleti Asurlulara haraç ödemekteydi. Bunakarþýn, dostça bir iliþkileri olduðundan da sözedilmektedir.
         Bir yazýtta, Asur Kralý III. Salmanassar, ÝÖ 858'de "Haraç olarak Kummuh'un Katazilusundan sýðýr, koyun, þarap, gümüþ ve altýn aldým" demektedir.
         ÝÖ 745 yýlýnda Kummuh kralý Kuþtaþpi, Urartu Kralý Ü. Sarudri'ye (ÝÖ 764-735) yenilmiþ ve savaþ tazminatý olarak 2000 bakýr kalkan, 1.533 bakýr leðen verilmiþtir. Bundan da anlaþýldýðýna göre bölgede bakýr iþçiliði geliþkindi.
         Asurlular, II. Sargon (ÝÖ 727-705) döneminde Kummuh krallýðýna son vererek bölgeyi ele geçirmiþlerdir.

Asur Krallýðý (ÝÖ 708-605):Asurlular sýnýrlarýný geniþletirlerken, ÝÖ 708'de Kummuh krallýðý ile aralarýnda yeniden savaþ çýktý. Kummuh krallýðý Muttalu'yu yenen Asur kralý II. Sargon (ÝÖ 722-795) bölgeyi ele geçirdi. Yerli halkýn büyük çoðunluðunu; Güney Mezopotamya'ya sürdü. Bölge, ÝÖ 605 yýlýna deðin Asur egemenliðinde kaldý. Bu tarihte Nebukadmezar'ýn Asurlularla birlikte, Mýsýrlýlarý Fýrat kýyýlarýnda yapýlan savaþta yenmesi ile bölge Babillilerin egemenliði altýna girdi.

Persler (ÝÖ 553-333) : ÝÖ 553'te Medleri yenen Ýran Hükümdarý Büyük Keyhusrev, Anadolu' nün Kýzýlýrmak'a kadar olan yörelerini ele geçirdi. Adýyaman Bölgesi de Pers topraklarýna katýldý. Büyük Keyhusrev, daha önce topraklarýndan sürülmüþ olanlarýn eski yerlerine dönmelerine izin verdi. Pers egemenliði. Adýyaman Bölgesi'nde önemli kültürel izler býraktý. Daha sonra kurulan Selökid ve Kommagene icralýklarýnýn inanç, düþünce ve kültürlerinin oluþumunda, Pers kültürünün büyük katkýlarý oldu.

Helenistik Dönem (ÝÖ 333-323): Büyük Ýskender ÝÖ 333'te Toros geçitlerinde Pers Hükümdarý III. Darius'u yenince, Doðu Anadolu'daki Pers topraklan da Büyük Ýskender Ýmparatorluðu'na katýldý, Ýskender Ýmparatorluðu ÝÖ 33'ten 323'e deðin sürdü. ÝÖ 323'te imparatorluk daðýlýnca, Anadolu topraklarýndaki egemenliði de son buldu.

Selökid Krallýðý ( ÝÖ 305-69): Büyük Ýskeder'in ölümünden sonra, genç çocuklarý taht kavgasýna baþladý. Bunlardan Malatyalý I. Selevkos, ÝÖ 305'te tüm ülkenin hükümdarý oldu.
         Böylece, Adýyaman Bölgesi'ni kapsamýna alan Selökid Krallýðý kuruldu. Hindistan'dan Akdeniz'e uzanan topraklan egemenliði altýna alan Selevkos, Yunanistan'la iliþkilerini canlý tutmak ve Helen kültürünü yaygýnlaþtýrmak için çaba gösterdi. I. Selevkos'dan sonra gelen bütün krallar yayýlma siyaseti uyguladýlar.
         Kurulan baðýmsýz Selökid kentlerinde anýtlar, sanat yapýtlarý ve yeni kamu kurumlarý oluþturuldu. Selökidlerin maddi zenginliði Uzakdoðu ve Akdeniz arasýnda yapýlan ticaretten kaynaklanmaktaydý. Kral soyundan olan II. Phillippos ile Antiochos arasýnda taht kavgalarý çýkýnca Romalýlar karýþtý. Romalýlar, ikisini de tahttan uzaklaþtýrarak ÝÖ 69'da Selökid Krallýðý'na son verdiler.

Kommagene Krallýðý (ÝÖ 69-ÝS 72): Orta Fýrat'la Toroslar arasýnda yer alan Adýyaman Bölgesi'ni kapsayan Kommagene'nin siyasal tarihi, bir ayaklanmayla baþladý. Ayaklanma bastýrýldýktan sonra da Kommageneliler baðýmsýzlýklarýný kazanmak için uðraþtýlar. Selökid kralý Antiochos Gýypos'un kýzý Laodike ile evlenen I. Mithradates, ÝÖ 80'de Kommagene kralý oldu. Ancak, 1. Mithradates'in oðlu I. Antiochos Kommagene Devletinin kurucusu olarak kabul edilmektedir.
         I. Antioehos'un tahta çýktýðý ÝÖ 69 tarihi de, Kommagene Krallýðýnýn kuruluþ tarihi olarak alýnmaktadýr.
         Hanedanlar arasý evlenmeler, Kommagene Krallýðý'nýn tarih sahnesine çýkmasýnda önemli bir etken oldu. I. Antiochos soyunun Makedonya, Akhamenit ve Ýran gibi üç ayrý kökenden gelmesi, ona büyük yetkiler saðlamýþtýr.
         Stratejik konumundan ötürü ülke, çýkarlarý çatýþan büyük devletler arasýnda sürekli çekiþme konusu olmuþtur. Çünkü, Fýrat ve Toros geçitleri doðu-batý yönlerinde askeri etkinliklere giriþen devletler için büyük önem taþýmaktaydý. Ancak, Kommageneliler örnek bir siyaset güderek, iliþkileri iyi deðerlendirerek güçlü komþular arasýnda varlýklarýný korumayý baþarmýþlardýr. III. Antiochos döneminde, ülke oldukça güçlü bir durumdaydý. Onun ölümünden sonra, Romalý komutan Germanicus, Kommagene'yi Roma'nýn Suriye eyaletine baðladý. Romalýlar, Fýrat boylarýna ulaþýnca, bölge üzerinde kesin bir denetim saðlamaya çalýþtýlar. Baskýlarýný zamanla daha da arttýrarak ülke yönetimine sürekli olarak karýþtýlar. Romalýlar ise sürtüþmeye girmeksizin varlýklarýný sürdürmek isteyen Kommagene krallýðýnda büyük çaba gösterdiler ve genellikle baþarýlý da oldular. Roma imparatoru Caligula, N. Antiochos'a babasýndan aldýðý krallýðý geri verdi ve ÝS 38'de Kommagene, yeniden baðýmsýzlýðýný kazandý. IV. Antiochos döneminde ülkenin sýnýrlarý batýya doðru geniþledi. IV. Antiochos, Kilikya Bölgesi'nin önemli bir bölümüyle Lakanatis ve Lukaonia bölgelerini ele geçirdi. Neron döneminde, Part Savaþlan'nda gösterdiði yararlýlýklardan ötürü, Doðu Anadolu'nun bir bölümü Romalýlarca N. Antiochos'a verildi.
         Bu dostluk çok geçmeden bozuldu. Roma komutaný Vespasianus, Yahudi savaþlarý sýrasýnda N . Antiochos'u tahttan indirdi ve ÝS 72'de Kommagene 'nin baðýmsýzlýðýna son verdi. Ülke de yeniden Roma' mn Suriye Eyaletine baðlandý.